Βλαστοκύτταρα στην ορθοπαιδική: τι λένε σήμερα τα δεδομένα

Όταν κάποιος ακούει για ενέσεις βλαστοκυττάρων στο γόνατο ή στον ώμο, το πρώτο ερώτημα είναι συνήθως τι ακριβώς είναι αυτά τα κύτταρα και αν πράγματι βοηθούν. Το θέμα προκαλεί μεγάλο ενδιαφέρον, αλλά κυκλοφορούν και πολλές υπερβολές. Παρακάτω συγκεντρώνουμε τι είναι τα βλαστοκύτταρα, πού έχουν καθιερωμένη χρήση, τι δείχνουν μέχρι σήμερα οι μελέτες για τις αρθρώσεις και τι συστήνουν οι ρυθμιστικές αρχές και οι επιστημονικές εταιρείες σε όποιον σκέφτεται μια τέτοια θεραπεία.

Τι είναι τα βλαστοκύτταρα

Σύμφωνα με τη Mayo Clinic, τα βλαστοκύτταρα έχουν δύο βασικές ιδιότητες: μπορούν να δημιουργούν νέα κύτταρα ίδια με τον εαυτό τους και μπορούν να διαφοροποιούνται σε κύτταρα με εξειδικευμένη λειτουργία. Ανάλογα με την προέλευσή τους διακρίνονται σε τέσσερις βασικές κατηγορίες:

• Εμβρυϊκά βλαστοκύτταρα, από έμβρυα 3 έως 5 ημερών, που μπορούν να εξελιχθούν σε οποιονδήποτε τύπο κυττάρου.
• Βλαστοκύτταρα ενηλίκων, που βρίσκονται σε ιστούς όπως ο μυελός των οστών και το λίπος και έχουν πιο περιορισμένη δυνατότητα διαφοροποίησης.
• Επαγόμενα πολυδύναμα βλαστοκύτταρα, δηλαδή κοινά κύτταρα ενηλίκου που έχουν επαναπρογραμματιστεί γενετικά στο εργαστήριο.
• Περιγεννητικά βλαστοκύτταρα, που υπάρχουν στο αμνιακό υγρό και στο αίμα του ομφάλιου λώρου.

Στις ορθοπαιδικές εφαρμογές χρησιμοποιούνται κυρίως μεσεγχυματικά βλαστοκύτταρα ενηλίκων, που λαμβάνονται από τον ίδιο τον ασθενή. Μια αναλυτική παρουσίαση για το τι είναι τα stem cells και από πού συλλέγονται στην ορθοπαιδική δίνει ο ορθοπαιδικός χειρουργός Δρ. Βασίλειος Σακελλαρίου, με ιατρείο στη Νέα Σμύρνη.

Πού έχουν σήμερα καθιερωμένη χρήση

Η πιο γνωστή και καθιερωμένη χρήση βλαστοκυττάρων είναι η μεταμόσχευση αιμοποιητικών κυττάρων, γνωστή και ως μεταμόσχευση μυελού των οστών. Όπως αναφέρει η Mayo Clinic, εφαρμόζεται εδώ και δεκαετίες σε ασθένειες όπως η λευχαιμία, το λέμφωμα και το πολλαπλό μυέλωμα.

Αντίστοιχα, ο αμερικανικός Οργανισμός Τροφίμων και Φαρμάκων (FDA) σημειώνει ότι τα μόνα εγκεκριμένα προϊόντα βλαστοκυττάρων στις ΗΠΑ είναι αιμοποιητικά κύτταρα από αίμα ομφάλιου λώρου, για ασθενείς με διαταραχές στην παραγωγή αίματος. Ο ίδιος οργανισμός διευκρινίζει ότι οι θεραπείες αναγεννητικής ιατρικής δεν έχουν εγκριθεί εκεί για καμία ορθοπαιδική πάθηση, όπως η οστεοαρθρίτιδα, η τενοντίτιδα ή ο πόνος στο γόνατο, στο ισχίο και στον ώμο.

Βλαστοκύτταρα στις αρθρώσεις: τι δείχνουν οι μελέτες

Στο μυοσκελετικό σύστημα τα βλαστοκύτταρα μελετώνται κυρίως για την οστεοαρθρίτιδα. Μια συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση τυχαιοποιημένων μελετών, που δημοσιεύθηκε το 2024 στο περιοδικό Frontiers in Endocrinology, περιέλαβε 18 δημοσιεύσεις. Τα μεσεγχυματικά βλαστοκύτταρα υπερείχαν του εικονικού φαρμάκου στη μείωση του πόνου και στη βελτίωση της λειτουργικότητας στους 12 μήνες, ενώ οι ανεπιθύμητες ενέργειες που σχετίζονταν με τη θεραπεία δεν διέφεραν σημαντικά. Οι ίδιοι οι συγγραφείς όμως επισημαίνουν μεγάλη ετερογένεια ανάμεσα στις μελέτες και σχετικά σύντομο χρόνο παρακολούθησης, γι’ αυτό ζητούν περισσότερες κλινικές δοκιμές για τη μακροπρόθεσμη αποτελεσματικότητα και ασφάλεια.

Στην πράξη, η θεραπεία με βλαστοκύτταρα περιγράφεται ως διαδικασία τριών σταδίων: συλλογή βιολογικού υλικού από τον ασθενή, από τον μυελό των οστών της λεκάνης ή από λιπώδη ιστό, επεξεργασία για απομόνωση και εμπλουτισμό των κυττάρων και έγχυση στην περιοχή με καθοδήγηση υπερήχων. Στις ενδείξεις που εξετάζονται περιλαμβάνονται η οστεοαρθρίτιδα γόνατος, ισχίου και ώμου, οι ρήξεις τενόντων και συνδέσμων, οι κακώσεις μηνίσκου και η καθυστερημένη πώρωση καταγμάτων. Η αποτελεσματικότητα εξαρτάται από την ηλικία, τη σοβαρότητα της πάθησης και τον τρόπο ζωής, ενώ η μέθοδος βρίσκεται ακόμη υπό επιστημονική έρευνα.

Τι προειδοποιούν οι ρυθμιστικές αρχές

Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων (EMA) εξέδωσε τον Απρίλιο του 2020 δημόσια προειδοποίηση για κυτταρικές θεραπείες που προσφέρονται εκτός ρυθμιστικού πλαισίου και μπορεί να μην είναι ούτε ασφαλείς ούτε αποτελεσματικές. Αναφέρει ότι ασθενείς έχουν εμφανίσει σοβαρές, ενίοτε θανατηφόρες, παρενέργειες, όπως λοιμώξεις, ανεπιθύμητες ανοσολογικές αντιδράσεις, σχηματισμό όγκων, απώλεια όρασης και αιμορραγία στον εγκέφαλο. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, όταν τα κύτταρα υφίστανται ουσιαστική επεξεργασία, ρυθμίζονται ως φάρμακα και όχι ως απλή μεταμόσχευση. Ο EMA συστήνει στους ασθενείς να ρωτούν τον γιατρό τους για τα οφέλη και τους κινδύνους και για το ποια αρχή έχει εγκρίνει τη θεραπεία.

Ο FDA καταγράφει παρόμοιους κινδύνους από μη εγκεκριμένα προϊόντα: τύφλωση, σχηματισμό όγκων, νευρολογικά συμβάματα, βακτηριακές λοιμώξεις, ακόμη και απειλητικές για τη ζωή λοιμώξεις του αίματος, καθώς και αντιδράσεις στο σημείο λήψης και χορήγησης.

Ερωτήσεις πριν από μια θεραπεία με βλαστοκύτταρα

Η Διεθνής Εταιρεία για την Έρευνα στα Βλαστοκύτταρα (ISSCR), στον οδηγό της για ασθενείς, προτείνει μερικές ερωτήσεις για τη συζήτηση με τον γιατρό:

• Ποια επιστημονικά δεδομένα στηρίζουν τη συγκεκριμένη θεραπεία και αν έχουν δημοσιευθεί σε αξιόπιστα επιστημονικά περιοδικά.
• Αν η θεραπεία έχει εγκριθεί από ρυθμιστική αρχή, όπως ο EMA ή ο FDA.
• Ποιοι είναι οι άμεσοι και οι μακροπρόθεσμοι κίνδυνοι.
• Ποιος θα διαχειριστεί μια πιθανή επιπλοκή και ποιος θα καλύψει το κόστος της.
• Τι παρακολούθηση θα ακολουθήσει και αν υπάρχουν επιπλέον χρεώσεις.

Ο ίδιος οδηγός περιγράφει και ορισμένα προειδοποιητικά σημάδια: κλινικές που στηρίζονται σε μαρτυρίες ασθενών αντί για ελεγχόμενες μελέτες, την ίδια θεραπεία για πολλές διαφορετικές ασθένειες, ασαφή περιγραφή για την προέλευση των κυττάρων και ισχυρισμούς ότι δεν υπάρχει κανένας κίνδυνος. Τονίζει επίσης ότι η χρήση κυττάρων του ίδιου του ασθενούς δεν σημαίνει από μόνη της ότι η διαδικασία είναι χωρίς κίνδυνο.

Η απόφαση ξεκινά από τη σωστή διάγνωση

Τα βλαστοκύτταρα είναι ένα από τα πιο ενεργά πεδία έρευνας στην ορθοπαιδική, με ενθαρρυντικά αλλά όχι οριστικά δεδομένα. Η εκτίμηση από ορθοπαιδικό χειρουργό, με κλινική εξέταση και τον κατάλληλο απεικονιστικό έλεγχο, βοηθά να φανεί αν μια βιολογική θεραπεία έχει θέση στη συγκεκριμένη περίπτωση ή αν άλλες επιλογές είναι πιο κατάλληλες. Η συζήτηση για τα πιθανά οφέλη, τους κινδύνους και τα όρια της μεθόδου είναι μέρος της απόφασης, όχι λεπτομέρεια.

Πηγές

• Mayo Clinic, Stem cells: What they are and what they do. https://www.mayoclinic.org/tests-procedures/bone-marrow-transplant/in-depth/stem-cells/art-20048117
• U.S. Food and Drug Administration, Important Patient and Consumer Information About Regenerative Medicine Therapies. https://www.fda.gov/vaccines-blood-biologics/consumers-biologics/important-patient-and-consumer-information-about-regenerative-medicine-therapies
• European Medicines Agency, EMA warns against using unproven cell-based therapies. https://www.ema.europa.eu/en/documents/public-statement/ema-warns-against-using-unproven-cell-based-therapies_en.pdf
• International Society for Stem Cell Research, The ISSCR Guide to Stem Cell Treatments. https://www.isscr.org/treatment-guide
• Frontiers in Endocrinology, Relative efficacy and safety of mesenchymal stem cells for osteoarthritis: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. https://www.frontiersin.org/journals/endocrinology/articles/10.3389/fendo.2024.1366297/full

Σχετικοί οδηγοί

Λεμφοίδημα μετά από καρκίνο μαστού: σημάδια και φροντίδαΜετά το τέλος της θεραπείας για τον καρκίνο του μαστού, πολλές γυναίκες προσέχουν κάθε μικρή αλλαγή...Στικτές αποτιτανώσεις στη μαστογραφία: τι σημαίνει το εύρημαΗ φράση «στικτές αποτιτανώσεις» σε μια έκθεση μαστογραφίας προκαλεί συχνά ανησυχία, κυρίως επειδή δεν συνοδεύεται από...Διαχωρισμός αορτής: σημάδια, διάγνωση και η ζωή μετάΈνας ξαφνικός, πολύ έντονος πόνος στο στήθος ή στην πλάτη δεν οφείλεται πάντα σε έμφραγμα. Μία...